Sparen kan je leren, uitgeven blijkbaar niet: de psychologie van het opnemen

Stel je voor: je bent zevenenzestig, je hebt veertig jaar gewerkt, je portefeuille staat er goed voor en je hypotheek is afbetaald. Op papier kan je perfect twee keer per jaar op reis, de badkamer laten vernieuwen en je kleinkinderen iets deftigs geven.

En je doet het niet.

Niet omdat je krenterig bent. Wel omdat er iets in je hoofd zit dat al vier decennia lang dezelfde boodschap herhaalt: opzij zetten is goed, opmaken is roekeloos. Dat mechanisme heeft je al die jaren uitstekend gediend. En precies daarom krijg je het nu niet meer uit.

Hoeveel mag je eigenlijk opnemen?

Laten we eerst het technische deel doen, want zonder cijfer blijft het gevoel.

In 1994 onderzocht William Bengen hoeveel je jaarlijks uit een portefeuille kon halen zonder ze op te maken. Hij testte dat op alle historische periodes die hij had, met Amerikaanse aandelen en vijfjarige staatsobligaties, en zocht naar het hoogste percentage dat zelfs in het allerslechtste scenario stand hield. Hij kwam uit op 4,15 procent.

Vier jaar later verfijnde de zogenaamde Trinity Study dat met slaagpercentages. Bij een portefeuille van vijftig procent aandelen en vijftig procent obligaties, over een periode van dertig jaar, hield een opname van vier procent het in álle onderzochte periodes vol. Bij vijf procent zakte dat naar achtenzestig procent van de gevallen, en bij zes procent naar drieënveertig procent.

Zo ontstond de vuistregel die je overal tegenkomt: neem jaarlijks vier procent van je startkapitaal op, geïndexeerd voor inflatie, en je komt er waarschijnlijk. Bij 500.000 euro betekent dat 20.000 euro per jaar.

Waarom die regel voor een Belg niet zomaar geldt

Hier komt het cijfer waar je even bij moet stilstaan.

Onderzoeker Wade Pfau paste dezelfde methode toe op andere landen dan de Verenigde Staten. Voor een Amerikaanse portefeuille kwam hij uit op een veilig opnamepercentage van 3,9 procent. Voor een wereldwijd gespreide index op 3,5 procent.

Maar voor een portefeuille die beperkt bleef tot Belgische aandelen en obligaties: 1,5 procent.

Anderhalf procent. Dat betekent dat je met 500.000 euro nog 7.500 euro per jaar kan opnemen in plaats van 20.000 euro. Of omgekeerd: dat je meer dan twee keer zoveel kapitaal nodig hebt om hetzelfde inkomen te halen.

De reden is niet dat Belgische bedrijven slecht zijn. Het is dat één klein land door twee wereldoorlogen en enkele decennia van hoge inflatie is gegaan, en dat wie zijn hele vermogen in één markt stopt, precies dat soort geschiedenis op zijn bord krijgt zonder buffer.

En eerlijk? Ik vind dit het overtuigendste argument voor wereldwijde spreiding dat ik ken. Niet het theoretische verhaal over correlaties, maar dit ene getal: 1,5 tegenover 3,5.

Waarom geven mensen dan tóch te weinig uit?

Omdat de rekenkunde het probleem niet is. Het gedrag wel.

Onderzoekers van Texas Tech en William Paterson University stelden vast dat huishoudens met een mediaan pensioenvermogen jaarlijks ongeveer acht procent méér zouden kunnen uitgeven zonder enig risico te lopen. Bij welgestelde huishoudens, met meer dan 650.000 dollar aan pensioenvermogen, liep dat verschil op tot meer dan dertig procent — omgerekend tussen 27.500 en 49.800 dollar per jaar die gewoon blijft staan.

Over dertig jaar kan die onderbesteding oplopen tot bedragen tussen 272.000 en meer dan een miljoen dollar. Geld dat opzij gezet is voor een leven dat intussen voorbij is.

Uit onderzoek van New York Life blijkt bovendien dat 73 procent van de gepensioneerden zijn discretionaire uitgaven vermindert en 67 procent zijn budget aanpast — terwijl veel minder mensen daadwerkelijk uit hun spaarpot putten. Ze knijpen liever dan dat ze aan het kapitaal komen.

Welke mechanismen zitten daarachter?

Vier, en ze zijn stuk voor stuk herkenbaar.

Verliesaversie, om te beginnen. Een dalend saldo doet pijn, ook wanneer die daling volledig gepland is. Je brein maakt geen onderscheid tussen geld dat je verliest en geld dat je uitgeeft; het ziet alleen dat het cijfer kleiner wordt.

Daarnaast gewoontevorming. Wie veertig jaar lang de regel volgde dat je niet meer uitgeeft dan er binnenkomt, blijft die regel volgen wanneer er geen loon meer binnenkomt. De regel is nooit herzien, want ze werkte altijd.

Vervolgens mental accounting. Rente en dividenden voelen als geld dat je mág uitgeven. Een stuk van je kapitaal verkopen voelt als iets stukmaken. Financieel is er geen verschil — het is allemaal gewoon je vermogen — maar emotioneel zijn het twee compleet verschillende handelingen.

En ten slotte het ankereffect. Het bedrag dat ooit op je rekening stond, wordt je referentiepunt. Alles eronder voelt als achteruitgang, ook al was dat bedrag altijd bedoeld om af te bouwen.

Waarom voelt een maandbedrag zo anders dan een pot geld?

Dit is het inzicht waar ik het meeste aan heb, en het is verrassend praktisch.

Onderzoek toont dat mensen hetzelfde vermogen compleet anders inschatten naargelang hoe het gepresenteerd wordt. Een groot saldo geeft wat onderzoekers een rijkdomsillusie noemen: het lijkt veel, maar je hebt geen idee wat het betekent. Datzelfde vermogen uitgedrukt als 2.000 euro per maand is meteen begrijpelijk, want je weet precies wat een maand kost.

Het is nu eenmaal makkelijker om de uitgaven van één maand in te schatten dan die van de rest van je leven.

Er is nog zo’n framing-effect, en dat is bijna komisch. Wanneer je mensen vraagt op welke leeftijd ze denken te sterven, antwoorden ze mediaan vijfenzeventig. Vraag je hoe oud ze denken te worden, dan antwoorden diezelfde mensen vijfentachtig. Tien jaar verschil, enkel door de formulering.

Dat verklaart meteen waarom pensioenplanning zo moeilijk is. De vraag zelf stuurt het antwoord.

Is te weinig uitgeven dan een probleem?

Niet altijd, en dat moeten we ook niet onder de mat vegen.

Wie bewust kiest om een erfenis na te laten, geeft niet te weinig uit — die spaart met een doel. Wie een buffer aanhoudt voor mogelijke zorgkosten, doet iets verstandigs, zeker in een land waar de kosten van een woonzorgcentrum stevig kunnen oplopen. En rust in je hoofd is op zich ook een uitgave waard.

Het probleem ontstaat pas wanneer het niet gekozen is. Wanneer je niet uitgeeft omdat je het niet durft, niet weet hoeveel mag, of omdat je nooit hebt stilgestaan bij de vraag. Dan is het geen strategie maar een reflex.

Het onderscheid is eenvoudig te maken: kan je in één zin uitleggen waarvoor dat geld dient? Zo ja, prima. Zo nee, dan is het misschien tijd voor dat gesprek.

Wat kan je nu al doen?

Drie dingen, en de eerste twee kosten niets.

Reken je vermogen om naar een maandbedrag. Neem 3,5 procent van je kapitaal, deel door twaalf, en je hebt een cijfer dat je hersenen wél kunnen vatten. Bij 400.000 euro is dat ongeveer 1.170 euro per maand, bovenop je wettelijk pensioen. Dat cijfer is het gesprek waard; een saldo van 400.000 euro is dat niet.

Spreid daarnaast wereldwijd, en begin daar ruim vóór je pensioen mee. Het verschil tussen 1,5 en 3,5 procent is niet iets wat je op je vijfenzestigste nog rechtzet. Dat bouw je decennia eerder op.

En zet ten slotte een vaste maandelijkse overschrijving op van je beleggingsrekening naar je zichtrekening, zoals een loon. Dat klinkt als een detail en het is het niet. Wie elke keer opnieuw moet beslissen om iets te verkopen, beslist meestal om het niet te doen. Wie een automatische storting krijgt, geeft dat geld gewoon uit — precies hetzelfde mechanisme dat je tijdens je loopbaan hielp sparen, maar dan in de andere richting.

Het goede vlees in de diepvries

Iedereen kent wel iemand die het beste stuk vlees achterin de diepvries bewaart. Voor een speciale gelegenheid. Die gelegenheid komt niet, want er is altijd wel een reden waarom vandaag niet speciaal genoeg is. En op een dag gooi je het weg, met vriesbrand en al.

Zo werkt onderbesteding ook. Het is geen gierigheid, het is uitstel. Je bewaart iets goeds voor een moment dat je nooit definieert.

Je hebt dat geld opzijgezet voor je toekomstige zelf. Op een bepaald moment ben jij die toekomstige zelf. Dat moment herken je niet aan een verjaardag of een saldo — je moet het gewoon aanduiden.

Doe dat dus. Zet het cijfer op papier, reken het om naar een maand, en geef jezelf toestemming. Je hebt er tenslotte veertig jaar voor gewerkt.

Bronnen

• Retirement Researcher – Safe withdrawal rates for retirement and the Trinity Study
• FIRE Belgium – How much do you actually need to retire? A critical look at the 4% rule
• UCLA Anderson Review – Save, save, save, but then what? Financial structure and spending in retirement
• InsuranceNewsNet – The decumulation paradox: why many retirees underspend
• Wikipedia – William Bengen
• InvestmentNews – Why do retirees struggle to spend their savings?