Waarom verlies twee keer zo veel pijn doet als winst fijn voelt

Je kent het vast wel. Je investeert in een aandeel, ziet het een beetje stijgen, haalt je schouders op. Maar wanneer het met 5% daalt? Paniek, frustratie, misschien zelfs spijt. Je ligt wakker, twijfelt aan jezelf, bekijkt eindeloos grafieken… Het lijkt alsof verliezen dubbel zo hard binnenkomt als winnen voldoening geeft. En dat is geen toeval. Psychologisch gezien is dat exact hoe ons brein werkt. We zijn, kort gezegd, verliesavers. En dat heeft veel gevolgen – vooral voor beleggers, maar eigenlijk voor iedereen die financiële beslissingen neemt.

Wat is verliesaversie precies?

Verliesaversie is een begrip uit de gedragseconomie dat stelt dat mensen verliezen zwaarder ervaren dan gelijkwaardige winsten. Simpel gezegd: de pijn van €100 verliezen voelt ongeveer twee keer zo intens aan als de vreugde van €100 winnen. En hoewel dat voor sommigen misschien wat overdreven klinkt, is het effect keer op keer aangetoond in onderzoeken.

Het begrip werd bekend door Daniel Kahneman en Amos Tversky, twee psychologen die in de jaren 70 en 80 baanbrekend werk leverden rond hoe mensen keuzes maken onder onzekerheid. Hun theorie, genaamd prospecttheorie, stelt dat mensen eerder geneigd zijn risico’s te vermijden wanneer ze winst zien, maar risico’s net opzoeken bij verlies. Paradoxaal, niet?

Stel je voor: je krijgt de keuze tussen €100 zeker winnen, of een muntje opgooien waarbij je €200 wint of niets. De meeste mensen kiezen dan voor de zekere winst. Maar als je moet kiezen tussen zeker €100 verliezen, of een muntje opgooien waarbij je €200 verliest of niets… dan kiezen mensen opvallend vaker voor de gok. Omdat het vermijden van verlies zwaarder weegt dan het najagen van winst.

Waarom zijn we zo geprogrammeerd?

Verliesaversie is evolutionair ingebakken. In een prehistorische context was het vermijden van gevaar – verlies van voedsel, veiligheid of leven – letterlijk een kwestie van overleven. Een verkeerde keuze kon je alles kosten. Wie risico’s kon inschatten en vermijden, had een grotere kans om zijn genen door te geven. En dus zijn wij, duizenden generaties later, nog steeds die risico-ontwijkende wezens met een gevoeligheid voor verlies.

Je zou kunnen zeggen dat ons brein werkt als een soort rookmelder die net iets té gevoelig is afgesteld. Hij slaat al aan bij een gebakken tosti. Dat leidt tot gedrag dat niet altijd rationeel is. Zoals aandelen verkopen bij een lichte koersdaling, of vasthouden aan verliezende beleggingen omdat we het verlies “nog niet willen realiseren”.

Hoe beïnvloedt verliesaversie beleggers?

Voor beleggers is verliesaversie een valkuil van formaat. En ik spreek uit ervaring. Het begint vaak onschuldig: je koopt een aandeel, het zakt een beetje, en je zegt tegen jezelf: “Ach, het komt wel goed. Pas als het 10% gedaald is, kijk ik opnieuw.” Maar als dat gebeurt, zeg je: “Ik wacht nog even tot ik weer quitte sta.” En zo blijf je vasthouden aan een verlieslatende positie, puur om te vermijden dat je moet erkennen dat je fout zat.

Intussen verkoop je wél je winnaars snel, omdat je bang bent om die winst te zien verdwijnen. Je portefeuille gaat dus meer lijken op een bloem die je te vroeg plukt en onkruid dat je laat woekeren. Ironisch, toch?

Ook paniekverkopen bij dalende markten – denk aan maart 2020 of september 2008 – worden vaak gestuurd door verliesaversie. De emotionele pijn van een dalende portefeuille is zó intens dat mensen liever met verlies verkopen, dan het risico lopen op nóg meer verlies. Terwijl rationeel blijven zitten meestal het beste is. Maar ja, probeer dat maar eens als je hartslag 120 is en je scherm dieprood kleurt.

Wat zegt dit over risicoperceptie?

Verliesaversie zorgt ervoor dat mensen risico’s verkeerd inschatten. We zijn vaak bang voor zeldzame, maar spectaculaire verliezen, zoals een beurscrash, en nemen daarom minder risico dan nodig is voor onze langetermijndoelen. Tegelijk onderschatten we het risico van geld op een spaarrekening laten staan, waar inflatie langzaam maar zeker de koopkracht opeet.

Veel mensen denken dat “geen risico nemen” gelijkstaat aan veilig beleggen. Maar in feite neem je ook een risico door te níet beleggen. De vraag is dus niet: “Wil ik risico nemen?”, maar: “Welk risico ben ik bereid te aanvaarden, en welk risico neem ik door niets te doen?”

Kan je jezelf trainen om minder gevoelig te zijn voor verlies?

Volledig immuun worden voor verliesaversie is onwaarschijnlijk. We zijn nu eenmaal mens. Maar we kunnen onszelf wel trainen om beter met verlies om te gaan. En dat begint met het herkennen van je eigen denkfouten. Als je weet dat je brein overdrijft bij verlies, kan je daar bewuster mee omgaan.

Een tip die voor mij werkt: bekijk je portefeuille minder vaak. Elke dag naar koersen staren maakt je hypergevoelig voor schommelingen. Een daling van 2% lijkt gigantisch als je er bovenop zit, maar verdwijnt in het niets over een horizon van vijf jaar. Beleggen is als een cake in de oven: hoe vaker je de deur opendoet om te kijken, hoe groter de kans dat hij inzakt.

Ook helpt het om vooraf regels te bepalen. Wanneer verkoop ik? Wanneer koop ik bij? Door die beslissingen niet in het heetst van de emotie te nemen, voorkom je impulsieve acties. En wees niet te streng voor jezelf. Zelfs ervaren beleggers maken fouten, verkopen te vroeg of houden te lang vast. De sleutel is niet perfectie, maar consistentie. Beleggen is zelden helemaal stressvrij, maar minder stress ervaren is wél gewoon realistisch!

Wat kan je leren van professionele beleggers?

Professionele beleggers zijn zich goed bewust van het effect van verliesaversie – en bouwen daarom systemen in om hun eigen emoties te temperen. Ze werken met modellen, scenario’s, en vooral met discipline. Niet omdat ze geen emoties hebben, maar omdat ze weten dat emoties hen in de weg kunnen zitten.

Neem bijvoorbeeld de klassieke stop-loss: een vooraf bepaald punt waarop een belegging verkocht wordt als ze onder een bepaalde waarde daalt. Het is een mechanische manier om verliesaversie te omzeilen. Of het gebruik van indextrackers in plaats van individuele aandelen: dat spreidt de emotionele lading, omdat je niet elke dag geconfronteerd wordt met de grillen van één aandeel.

Wat me opvalt bij veel succesvolle beleggers, is dat ze niet zozeer proberen de markt te verslaan met slimme trucjes, maar eerder zichzelf leren beheersen. En dat is misschien wel de moeilijkste les van allemaal: dat jezelf kennen belangrijker is dan de perfecte timing vinden.

Waarom voelen winsten minder intens?

Het lijkt oneerlijk, maar het klopt: winsten geven een kortstondige voldoening, die vaak snel vervliegt. We zijn sneller geneigd om winst als “logisch gevolg” van ons eigen kunnen te zien. Terwijl verlies als een fout of een bedreiging voelt. Die asymmetrie in gevoel zorgt ervoor dat we ons succes niet even sterk beleven als onze tegenslagen.

Er zit ook iets in onze cultuur dat dit versterkt. Verliezen voelt als falen. En falen mag nog steeds niet écht in veel contexten. Zeker niet als het over geld gaat. Maar misschien zouden we er beter aan doen om verlies te zien als leergeld, als de prijs die je betaalt om te groeien. Beleggen zonder ooit verlies te maken? Dat is als leren fietsen zonder ooit te vallen. Onmogelijk – tenzij je nooit trapt.

Tot slot: wie leert omgaan met verlies – het erkent, doorvoelt en loslaat – wint uiteindelijk meer dan iemand die enkel jaagt op winst. Want ja, verlies doet pijn. Maar je hoeft er geen slaaf van te zijn. Het is slechts een onderdeel van het spel. En wie het spel goed speelt, weet: het draait niet om elke zet winnen, maar om op lange termijn overeind blijven.