Ons financiële systeem is gebaseerd op vertrouwen: klopt dat?

Het lijkt soms bijna onvoorstelbaar dat iets zo tastbaars als geld, bankbiljetten en muntstukken, eigenlijk voor het grootste deel berust op iets volledig immaterieels: vertrouwen. Maar hoe zit dat nu precies, dat financiële systeem van ons? Is het echt zo eenvoudig gesteld dat alles draait om het vertrouwen dat we in banken, overheden en elkaar hebben?

Vertrouwen als fundament van het financiële systeem

Ons geld is vandaag niet langer gedekt door goud, zilver of andere waardevolle metalen. Ooit was dat anders: iedere biljet vertegenwoordigde een hoeveelheid edelmetaal, opgeslagen in een kluis ergens diep onder een centrale bank. Tegenwoordig hebben we te maken met zogenaamd fiatgeld: valuta die hun waarde ontlenen aan vertrouwen. Dat klinkt misschien abstract, maar het komt er eigenlijk op neer dat een euro alleen iets waard is omdat wij allemaal geloven dat het waarde heeft. Het is niet de intrinsieke waarde van het papier waarop het gedrukt staat dat telt, maar het feit dat we verwachten dat we er morgen ook nog brood mee kunnen kopen.

Stel je eens voor wat er gebeurt wanneer dat vertrouwen ineens wegvalt. Neem bijvoorbeeld een klassieke “bankrun”. Op het moment dat spaarders massaal hun geld van de bank willen halen, kan een bank omvallen, zelfs als die bank eigenlijk kerngezond is. De reden? Geen enkele bank heeft al het geld van haar klanten daadwerkelijk in kas. Banken lenen het grootste deel van het ingelegde geld namelijk weer uit. Dat werkt prima, zolang iedereen vertrouwt dat hun geld veilig is en niet iedereen tegelijk op hetzelfde idee komt om het op te eisen. Gebeurt dat toch, dan ontstaat paniek en loopt het fout.

Hoe beïnvloedt vertrouwen financiële markten?

Ook aandelenmarkten en obligatiemarkten draaien voor een belangrijk deel op vertrouwen. Wanneer beleggers vertrouwen hebben in de toekomst, zullen aandelenkoersen doorgaans stijgen, simpelweg omdat men verwacht dat bedrijven het goed zullen blijven doen. Maar zodra onzekerheid toeslaat, bijvoorbeeld door geopolitieke spanningen, financiële schandalen of economische recessies, kan het sentiment razendsnel omslaan. In zulke situaties zie je vaak dat beleggers hun geld terugtrekken uit aandelen en obligaties en het verplaatsen naar veilige havens zoals goud of staatsobligaties van landen die als betrouwbaar worden gezien.

Neem nu de financiële crisis van 2008 als voorbeeld. De crisis ontstond deels doordat het vertrouwen in het banksysteem ernstig beschadigd raakte. Banken die eerst nog ijzersterk leken, bleken plotseling toch niet zo solide. Dit zette een kettingreactie in gang: banken vertrouwden elkaar niet meer, consumenten vertrouwden de banken niet meer, en beleggers vertrouwden niemand meer. Wat begon als een crisis van vertrouwen groeide uit tot een economische ramp waar we nog jarenlang de gevolgen van voelden.

De rol van centrale banken in het behoud van vertrouwen

Centrale banken zoals de Europese Centrale Bank (ECB) spelen een sleutelrol bij het onderhouden en versterken van het vertrouwen in ons financiële systeem. Hun taak is onder meer om te zorgen voor stabiliteit op financiële markten en het behouden van de waarde van geld. Hoe doen ze dat precies? Onder andere door rentevoeten aan te passen, wat invloed heeft op hoe gemakkelijk banken geld kunnen lenen, en door noodleningen te verschaffen aan banken in moeilijke tijden. Als de markt dreigt in paniek te raken, proberen centrale banken rust te brengen door duidelijk te maken dat zij alles onder controle hebben. Of zoals voormalig ECB-president Mario Draghi ooit legendarisch zei: “Whatever it takes.”

Zo’n uitspraak lijkt simpel, maar het kan enorm krachtig werken. Soms is alleen al het vertrouwen dat iemand aan het stuur zit voldoende om chaos en paniek te voorkomen. Centrale banken kunnen door hun interventies en communicatie het vertrouwen herstellen of versterken, zelfs als de onderliggende problemen nog niet helemaal opgelost zijn.

Is vertrouwen alleen voldoende?

Natuurlijk is vertrouwen essentieel, maar het kan ook kwetsbaar zijn. Ons financiële systeem rust naast vertrouwen immers ook op regulering, toezicht en transparantie. Na grote crisissen zoals die van 2008 werden de regels strenger en het toezicht aangescherpt om het vertrouwen van consumenten en beleggers te herstellen. Denk aan regels die banken verplichten meer kapitaal achter de hand te houden of betere controles op risicovolle financiële producten.

Toch blijft vertrouwen de rode draad. Want hoe sterk het toezicht ook is, als mensen twijfelen of onzeker worden over de toekomst, kan het systeem opnieuw in de problemen komen. Vertrouwen is in die zin als een elastiekje: het kan lang meegaan en enorm rekken, maar als het knapt, is het herstel vaak ingewikkeld en langdurig.

Wat gebeurt er als vertrouwen ontbreekt?

Een duidelijk voorbeeld van wat er gebeurt als vertrouwen volledig instort, zagen we recentelijk nog bij cryptomunten zoals Bitcoin en Ethereum. De enorme koersschommelingen zijn grotendeels terug te voeren op het vertrouwen of juist wantrouwen van beleggers. Bij cryptomunten ontbreekt vaak nog de stevige regulering en het toezicht dat ons traditionele systeem ondersteunt. Dit maakt ze gevoelig voor paniekgolven en plotselinge crashes.

Ook hyperinflatie, zoals we zagen in Venezuela of Zimbabwe, ontstaat wanneer mensen het vertrouwen in hun eigen valuta volledig verliezen. Geld wordt dan letterlijk waardeloos papier. Winkeliers accepteren het niet meer, mensen ruilen goederen liever direct of stappen over op buitenlandse valuta zoals dollars of euro’s. In extreme situaties blijkt vertrouwen dus de kern te zijn waarop alles staat of valt.

Ook in de echte wereld zien we dit soms. Een run on the bank bijvoorbeeld is iets wat om de zoveel jaren weer eens voorvalt, en het is een duidelijk voorbeeld van een vertrouwenscrisis bij één of meerdere banken.

Kan technologie het vertrouwen versterken?

Nieuwe technologische innovaties zoals blockchain bieden potentieel om vertrouwen op een andere manier vorm te geven. Blockchain-technologie maakt bijvoorbeeld transacties transparanter en minder gevoelig voor fraude of manipulatie. Hierdoor kan vertrouwen in financiële processen versterkt worden, vooral als de technologie goed gereguleerd wordt en geïntegreerd raakt met het bestaande financiële systeem.

Maar zelfs bij technologie blijft vertrouwen centraal staan. Mensen moeten immers geloven in de technologie zelf, in haar veiligheid en betrouwbaarheid, en vooral ook in de organisaties die achter deze systemen staan. Vertrouwen kan dus ondersteund worden door technologie, maar nooit volledig vervangen worden.

Vertrouwen is de zuurstof van ons financiële systeem

Of we het nu leuk vinden of niet, vertrouwen is inderdaad de lijm die het financiële systeem bij elkaar houdt. Banken, overheden, beleggers en consumenten moeten vertrouwen hebben in elkaar en in het systeem om het draaiende te houden. Dit maakt vertrouwen niet alleen cruciaal, maar ook fragiel. Je kunt het moeilijk afdwingen en nog moeilijker repareren als het beschadigd raakt.

Misschien kun je vertrouwen nog het best vergelijken met zuurstof. Zolang het aanwezig is, merk je er nauwelijks iets van. Maar zodra het ontbreekt, heb je onmiddellijk een probleem. Ons financiële systeem kan best tegen een stootje, maar zonder vertrouwen zou het simpelweg instorten.